BPD là bệnh gì? Hiểu đúng về rối loạn nhân cách ranh giới và khả năng điều trị

BPD là bệnh gì? BPD (Borderline Personality Disorder) là rối loạn nhân cách ranh giới, một rối loạn sức khỏe tâm thần với cảm xúc dao động mạnh, hình ảnh bản thân không ổn định, quan hệ nhiều biến động và hành vi bốc đồng. BPD điều trị được, và nhiều người cải thiện rõ theo thời gian.

BPD là bệnh gì? Định nghĩa rối loạn nhân cách ranh giới

Theo DSM-5-TR của Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ, BPD là một kiểu mẫu bất ổn lan tỏa trong các mối quan hệ, hình ảnh bản thân và cảm xúc, kèm tính bốc đồng rõ rệt. Kiểu mẫu này thường bắt đầu từ tuổi mới trưởng thành và xuất hiện trong nhiều hoàn cảnh, không chỉ trong một mối quan hệ hay một giai đoạn khó khăn.

Nhiều người tìm “BPD là hội chứng gì”, nhưng BPD không phải một hội chứng đơn lẻ mà thuộc nhóm rối loạn nhân cách: những kiểu suy nghĩ, cảm nhận và ứng xử bền vững, gây đau khổ hoặc ảnh hưởng đến cuộc sống. Trong ICD-10, đang dùng phổ biến tại Việt Nam, tình trạng này có tên “rối loạn nhân cách cảm xúc không ổn định, thể ranh giới”. Chữ “ranh giới” là tên gọi lịch sử, nay không còn mang nghĩa ban đầu.

Có một vài đặc điểm dưới đây không có nghĩa là bạn mắc BPD. Chỉ chuyên gia sức khỏe tâm thần mới có thể chẩn đoán sau khi đánh giá đầy đủ.

Tóm tắt 9 tiêu chí chẩn đoán BPD theo DSM-5

Để chẩn đoán, cần có ít nhất 5 trong 9 tiêu chí, kéo dài và biểu hiện trong nhiều bối cảnh:

1. Nỗ lực tuyệt vọng để tránh bị bỏ rơi, dù thật hay tưởng tượng.
2. Quan hệ căng thẳng, bất ổn, dao động giữa lý tưởng hóa và hạ thấp người kia.
3. Hình ảnh hoặc cảm nhận về bản thân không ổn định rõ rệt.
4. Bốc đồng ở ít nhất hai lĩnh vực có thể gây hại, như chi tiêu, lái xe liều lĩnh hay dùng chất.
5. Hành vi, lời đe dọa tự tử hoặc tự làm hại bản thân lặp lại.
6. Cảm xúc bất ổn, phản ứng mạnh, mỗi đợt thường kéo dài vài giờ.
7. Cảm giác trống rỗng mạn tính.
8. Cơn giận dữ dội, không phù hợp hoặc khó kiểm soát.
9. Ý nghĩ hoang tưởng thoáng qua hoặc phân ly nặng khi căng thẳng.

Mỗi tiêu chí được giải thích kèm ví dụ đời thường trong bài triệu chứng BPD.

BPD phổ biến đến mức nào?

Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ (NIMH), dựa trên khảo sát dịch tễ toàn quốc, ước tính khoảng 1,4% người trưởng thành tại Mỹ mắc BPD. Tỷ lệ cao hơn nhiều trong cơ sở tâm thần: DSM-5 ghi nhận khoảng 10% người khám ngoại trú và khoảng 20% người điều trị nội trú tâm thần có BPD. Phụ nữ được chẩn đoán nhiều hơn trong lâm sàng, nhưng nghiên cứu cộng đồng cho thấy khác biệt giới có thể nhỏ hơn; nam giới dễ bị bỏ sót hơn.

Nguyên nhân gây BPD: sinh học và môi trường

Không có nguyên nhân duy nhất. NIMH và NHS đều mô tả BPD là kết quả của nhiều yếu tố kết hợp.

Yếu tố sinh học

• Di truyền: nguy cơ cao hơn khi người thân trực hệ có BPD hoặc rối loạn tương tự.
• Não bộ: khác biệt ở các vùng não liên quan đến điều hòa cảm xúc và kiểm soát xung động.
• Khí chất: một số người bẩm sinh nhạy cảm hơn, phản ứng cảm xúc nhanh, mạnh và lâu lắng xuống.

Yếu tố môi trường

Nhiều người mắc BPD từng trải qua bất lợi thời thơ ấu như bạo hành, bỏ bê, mất mát hay chia cắt với người chăm sóc, hoặc lớn lên trong môi trường phủ nhận cảm xúc, nơi cảm xúc của trẻ thường bị xem nhẹ hay trừng phạt. Đọc thêm về sang chấn thời thơ ấu và BPD.

Mô hình sinh học – xã hội của Marsha Linehan cho rằng BPD hình thành khi sự nhạy cảm bẩm sinh gặp môi trường phủ nhận cảm xúc. Tuy vậy, không phải ai có sang chấn cũng mắc BPD, và ngược lại.

BPD có chữa được không?

Câu trả lời mang tính hy vọng: BPD có thể điều trị được, và triệu chứng thường giảm dần theo thời gian.

Bằng chứng về thuyên giảm theo thời gian

Nghiên cứu McLean (Zanarini và cộng sự, 2010) theo dõi 290 người từng điều trị nội trú vì BPD trong 10 năm: 93% đạt thuyên giảm triệu chứng kéo dài ít nhất 2 năm, và phần lớn duy trì được. Tuy nhiên, chỉ khoảng 50% đạt “hồi phục” toàn diện, tức có thêm chức năng xã hội và nghề nghiệp tốt. Xây dựng lại cuộc sống vẫn cần hỗ trợ lâu dài.

Liệu pháp tâm lý là điều trị chính

Liệu pháp hành vi biện chứng (DBT) là liệu pháp có nhiều bằng chứng nghiên cứu nhất cho BPD, dạy các kỹ năng chánh niệm, chịu đựng đau khổ, điều hòa cảm xúc và hiệu quả trong quan hệ. Hướng dẫn NICE CG78 khuyến nghị cân nhắc DBT khi ưu tiên là giảm hành vi tự hại lặp lại, và không nên dùng can thiệp tâm lý ngắn dưới 3 tháng. Liệu pháp dựa trên tinh thần hóa (MBT) hay liệu pháp lược đồ cũng có bằng chứng.

Vai trò của thuốc

Theo NICE, thuốc không phải điều trị chính và không nên kê riêng cho BPD hay từng triệu chứng của nó. Thuốc có thể được cân nhắc khi có bệnh đi kèm như trầm cảm, lo âu, hoặc dùng ngắn hạn trong khủng hoảng dưới theo dõi của bác sĩ. Xem thêm về thuốc điều trị BPD. Đừng tự ý bắt đầu hay ngừng thuốc khi chưa trao đổi với bác sĩ.

Khi nào cần gặp chuyên gia?

Hãy cân nhắc tìm đến chuyên gia sức khỏe tâm thần nếu bạn nhận thấy:

• Cảm xúc thay đổi dữ dội, ảnh hưởng đến công việc, học tập hay các mối quan hệ.
• Nỗi sợ bị bỏ rơi hoặc cảm giác trống rỗng kéo dài khiến bạn kiệt sức.
• Hành vi bốc đồng mà sau đó bạn hối hận nhưng khó dừng lại.
• Ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc không muốn sống. Trường hợp này cần được hỗ trợ ngay.

Đánh giá không phải để “dán nhãn” mà để tìm hướng hỗ trợ phù hợp. Bạn có thể kết nối với chuyên gia.

Câu hỏi thường gặp

Borderline personality disorder là gì?

Borderline personality disorder (BPD) là tên tiếng Anh của rối loạn nhân cách ranh giới, một rối loạn sức khỏe tâm thần với biểu hiện chính là cảm xúc bất ổn, sợ bị bỏ rơi, hình ảnh bản thân thay đổi thất thường, quan hệ nhiều sóng gió và hành vi bốc đồng. Chẩn đoán cần do chuyên gia thực hiện.

BPD có chữa được không?

Có. Nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy phần lớn người mắc BPD đạt thuyên giảm triệu chứng sau nhiều năm. Liệu pháp tâm lý, đặc biệt là DBT, là điều trị chính. Hồi phục toàn diện về công việc và quan hệ có thể cần thêm thời gian và sự hỗ trợ liên tục.

BPD có phải là bệnh “điên” không?

Không. BPD là rối loạn nhân cách, không phải loạn thần. Người mắc vẫn nhận thức được thực tại; một số có thể có ý nghĩ nghi ngờ hoặc phân ly thoáng qua khi căng thẳng nặng, nhưng thường ngắn và giảm khi áp lực qua đi. Kỳ thị BPD là “điên” khiến nhiều người ngại tìm trợ giúp.

Có thể tự chẩn đoán BPD qua bài test trên mạng không?

Không nên. Bài trắc nghiệm trực tuyến chỉ giúp bạn để ý đến dấu hiệu, không thay thế đánh giá lâm sàng. Nhiều triệu chứng của BPD trùng với rối loạn lưỡng cực, trầm cảm, PTSD hay ADHD. Chỉ chuyên gia sức khỏe tâm thần mới phân biệt và chẩn đoán chính xác được.

Tài liệu tham khảo

• American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR), 2022.
• National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Borderline personality disorder: recognition and management (CG78).
• National Institute of Mental Health (NIMH). Personality Disorders – Statistics.
• NHS. Borderline personality disorder.
• Zanarini MC và cộng sự. Time to attainment of recovery from borderline personality disorder and stability of recovery: a 10-year prospective follow-up study. American Journal of Psychiatry, 2010.

Nội dung được biên dịch và tổng hợp từ tài liệu y khoa quốc tế, chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin, không thay thế chẩn đoán hay điều trị của chuyên gia sức khỏe tâm thần.