Hypomania là gì? Hypomania (hưng cảm nhẹ) là giai đoạn khí sắc phấn chấn hoặc dễ cáu kỉnh bất thường, kèm tăng năng lượng, kéo dài ít nhất 4 ngày liên tiếp. Nó nhẹ hơn hưng cảm, không gây suy giảm chức năng rõ rệt, và là dấu hiệu then chốt của rối loạn lưỡng cực II.
Nếu bạn đang nghĩ đến việc làm hại bản thân hoặc đang gặp nguy hiểm ngay lúc này:
- Gọi 115 (cấp cứu) hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.
- Đường dây nóng Ngày Mai: 096 306 1414 (13h00–20h30, Thứ 4 đến Chủ nhật).
- Trẻ em và người dưới 18 tuổi: Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí, 24/7).
Bạn không phải một mình. Hãy nói với một người bạn tin tưởng ngay bây giờ.
Hypomania (hưng cảm nhẹ) là gì?
Trong rối loạn lưỡng cực, khí sắc dao động giữa giai đoạn “lên” (hưng cảm hoặc hưng cảm nhẹ) và “xuống” (trầm cảm). Hypomania là giai đoạn “lên” ở mức nhẹ hơn: tràn năng lượng, tự tin, nói nhiều, ngủ ít mà không mệt.
Hypomania khó nhận ra vì nhiều người thấy đây là lúc mình “làm việc tốt nhất”. Thường người thân mới nhận ra bạn khác hẳn thường ngày.
Tiêu chí DSM-5-TR của giai đoạn hưng cảm nhẹ
Theo DSM-5-TR của Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ (APA), cần có một khoảng thời gian rõ rệt với khí sắc tăng, bành trướng hoặc cáu kỉnh bất thường và dai dẳng, cùng với sự gia tăng dai dẳng của hoạt động hoặc năng lượng, kéo dài ít nhất 4 ngày liên tiếp, gần như cả ngày, gần như mỗi ngày.
Trong thời gian đó, cần có ít nhất 3 trong 7 triệu chứng sau (ít nhất 4 nếu khí sắc chỉ là cáu kỉnh):
- Tự đánh giá bản thân quá cao hoặc ý tưởng tự cao.
- Giảm nhu cầu ngủ (ví dụ thấy khỏe sau chỉ 3 giờ ngủ).
- Nói nhiều hơn bình thường hoặc cảm giác bị thôi thúc phải nói.
- Ý tưởng phi tán hoặc cảm giác ý nghĩ chạy đua.
- Dễ phân tán chú ý.
- Tăng hoạt động có mục đích hoặc kích động tâm thần vận động.
- Tham gia quá mức vào hoạt động có nguy cơ hậu quả xấu, như tiêu tiền không kiểm soát, đầu tư liều lĩnh.
Ngoài ra, DSM-5-TR còn yêu cầu:
- Đây là thay đổi rõ ràng, không đặc trưng cho người đó khi không có triệu chứng, và người khác quan sát thấy được.
- Giai đoạn không đủ nặng để gây suy giảm rõ rệt công việc, quan hệ xã hội hoặc cần nhập viện. Nếu có triệu chứng loạn thần, theo định nghĩa đó là hưng cảm.
- Không do tác động sinh lý của chất (ma túy, thuốc) hay bệnh lý khác.
Giai đoạn hưng cảm nhẹ đầy đủ xuất hiện khi dùng thuốc chống trầm cảm và kéo dài vượt quá tác dụng của thuốc vẫn được DSM-5-TR tính là hưng cảm nhẹ.
Bạn thấy mình trong những dòng này? Bạn không cần tự gánh một mình. Gửi câu hỏi ẩn danh hoặc để lại thông tin để được kết nối với chuyên gia trị liệu phù hợp.
Hưng cảm và hưng cảm nhẹ khác nhau thế nào?
Hai trạng thái có cùng danh sách triệu chứng, khác nhau chủ yếu ở thời gian và mức độ:
| Tiêu chí | Hưng cảm nhẹ (hypomania) | Hưng cảm (mania) |
|---|---|---|
| Thời gian tối thiểu | 4 ngày liên tiếp | 1 tuần, hoặc bất kỳ thời gian nào nếu phải nhập viện |
| Số triệu chứng | Từ 3/7 (4 nếu chỉ cáu kỉnh) | Từ 3/7 (4 nếu chỉ cáu kỉnh) |
| Ảnh hưởng chức năng | Thay đổi rõ nhưng không suy giảm rõ rệt | Suy giảm rõ rệt công việc, quan hệ |
| Nhập viện | Không cần | Có thể cần để bảo vệ người bệnh hoặc người khác |
| Triệu chứng loạn thần | Không có | Có thể có |
| Liên quan chẩn đoán | Đặc trưng của lưỡng cực II (cũng có thể gặp ở lưỡng cực I) | Đủ để chẩn đoán lưỡng cực I |
“Nhẹ” không có nghĩa là không đáng quan tâm: hưng cảm nhẹ vẫn có thể dẫn đến những quyết định đáng hối tiếc.
Hypomania và rối loạn lưỡng cực II
Theo DSM-5-TR, lưỡng cực II được chẩn đoán khi một người có ít nhất một giai đoạn hưng cảm nhẹ và ít nhất một giai đoạn trầm cảm chủ yếu, và chưa từng có giai đoạn hưng cảm. Chỉ cần một giai đoạn hưng cảm, chẩn đoán sẽ là lưỡng cực I.
Lưỡng cực II không đơn giản là “bản nhẹ” của lưỡng cực I. Trầm cảm thường là gánh nặng chính, nên người bệnh hay đi khám vì trầm cảm và quên kể về những lúc “hưng phấn”, dễ dẫn đến chẩn đoán nhầm. Hãy kể với bác sĩ cả những lúc bạn thấy mình “tốt bất thường”.
Ngoài ra còn có rối loạn khí sắc chu kỳ: nhiều giai đoạn có triệu chứng hưng cảm nhẹ và trầm cảm chưa đủ tiêu chuẩn, kéo dài ít nhất 2 năm ở người lớn. Xem thêm nguyên nhân gây rối loạn lưỡng cực.
Phân biệt hypomania với dao động cảm xúc trong BPD
Người mắc rối loạn nhân cách ranh giới (BPD) cũng có cảm xúc lên xuống mạnh, nên dễ bị nhầm. Điểm khác biệt:
- Thời gian: cơn cảm xúc trong BPD thường kéo dài vài giờ, hiếm khi quá vài ngày; hypomania kéo dài ít nhất 4 ngày liên tục.
- Yếu tố khởi phát: dao động trong BPD thường phản ứng với sự kiện trong các mối quan hệ, như cảm giác bị bỏ rơi; hypomania có thể xuất hiện không có tác nhân rõ ràng.
- Năng lượng và giấc ngủ: hypomania đi kèm giảm nhu cầu ngủ mà không mệt, tăng năng lượng kéo dài; đây không phải đặc điểm cốt lõi của BPD.
Hai tình trạng cũng có thể cùng tồn tại. Đọc thêm bài phân biệt BPD và rối loạn lưỡng cực.
Khi nào cần gặp bác sĩ?
Bạn nên gặp bác sĩ tâm thần nếu nhận thấy ở bản thân hoặc người thân:
- Ngủ rất ít mà vẫn tràn năng lượng, kéo dài nhiều ngày.
- Chi tiêu hay quyết định mạo hiểm không giống bạn thường ngày.
- Chu kỳ “lên” rồi “xuống” lặp lại, nhất là khi từng có giai đoạn trầm cảm.
- Đang dùng thuốc chống trầm cảm và thấy phấn chấn, bồn chồn bất thường: hãy báo bác sĩ kê đơn, không tự ý ngừng hoặc đổi thuốc.
Nếu có ý nghĩ tự hại, hành vi nguy hiểm hoặc tin vào những điều bất thường, hãy đến ngay cơ sở y tế gần nhất. Ghi nhật ký khí sắc và giấc ngủ sẽ giúp buổi khám hiệu quả hơn. Nếu bạn đang đồng hành cùng người thân, xem cách giúp người bị rối loạn lưỡng cực. Chỉ chuyên gia mới chẩn đoán được; bạn có thể kết nối với chuyên gia để được đánh giá.
Trò chuyện với người được đào tạo có thể giúp bạn hiểu mình rõ hơn
Để lại vài dòng về tình trạng của bạn (có thể dùng biệt danh). Chúng tôi sẽ giới thiệu bạn tới chuyên gia hoặc đơn vị trị liệu đối tác phù hợp với nhu cầu và khu vực của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Hypomania có nguy hiểm không?
Hưng cảm nhẹ không gây suy giảm chức năng rõ rệt, nhưng vẫn có thể dẫn đến quyết định bốc đồng về tiền bạc, công việc hay quan hệ. Quan trọng hơn, nó thường là một phần của rối loạn lưỡng cực, trong đó các giai đoạn trầm cảm có thể nặng. Vì vậy nên được đánh giá sớm.
Hypomania kéo dài bao lâu?
Theo DSM-5-TR, triệu chứng phải kéo dài ít nhất 4 ngày liên tiếp, gần như cả ngày, mới được xem là một giai đoạn hưng cảm nhẹ. Thời gian thực tế khác nhau ở mỗi người. Nếu kéo dài từ một tuần trở lên kèm suy giảm rõ rệt, bác sĩ sẽ cân nhắc khả năng hưng cảm.
Có hypomania nghĩa là bị rối loạn lưỡng cực không?
Không hẳn. Triệu chứng giống hưng cảm nhẹ có thể do chất kích thích, một số thuốc như corticoid, hoặc bệnh lý như cường giáp. Chẩn đoán lưỡng cực II còn cần có giai đoạn trầm cảm chủ yếu. Chỉ bác sĩ, sau khi hỏi bệnh sử và loại trừ nguyên nhân khác, mới kết luận được.
Làm sao phân biệt đang vui thật hay đang hypomania?
Niềm vui bình thường thường có lý do rõ ràng, không khiến bạn ngủ ít đi nhiều ngày liền hay hành động khác hẳn bản thân. Hypomania kéo dài liên tục, đi kèm tăng năng lượng, giảm nhu cầu ngủ, nói nhiều, dễ quyết định liều lĩnh, và người thân thường nhận ra sự khác biệt.
Tài liệu tham khảo
- American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR), 2022.
- National Institute of Mental Health (NIMH). Bipolar Disorder.
- NICE. Bipolar disorder: assessment and management (CG185).
- NHS. Bipolar disorder.
- NICE. Borderline personality disorder: recognition and management (CG78).
Nội dung được biên dịch và tổng hợp từ tài liệu y khoa quốc tế, chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin, không thay thế chẩn đoán hay điều trị của chuyên gia sức khỏe tâm thần.
