Rối loạn đa nhân cách và BPD là hai rối loạn khác nhau. BPD (rối loạn nhân cách ranh giới) xoay quanh cảm xúc bất ổn và nỗi sợ bị bỏ rơi. “Rối loạn đa nhân cách” là tên cũ của rối loạn nhân dạng phân ly (DID), với nhiều trạng thái nhân dạng và khoảng trống trí nhớ.
Vì sao nhiều người nhầm thành “rối loạn đa nhân cách ranh giới”?
Nếu bạn từng tìm “rối loạn đa nhân cách ranh giới”, bạn không phải người duy nhất. Tuy nhiên, không có chẩn đoán nào mang tên này. Sự nhầm lẫn thường đến từ:
- Tên gọi giống nhau: cả hai đều có chữ “nhân cách” trong tên tiếng Việt.
- Tên cũ còn phổ biến: “rối loạn đa nhân cách” (multiple personality disorder) được đổi thành “rối loạn nhân dạng phân ly” từ DSM-IV năm 1994, nhưng phim ảnh, báo chí vẫn dùng tên cũ.
- Cảm giác “như hai con người”: người mắc BPD có thể thay đổi cảm xúc và cách nhìn bản thân rất nhanh, khiến người ngoài lầm tưởng là “nhiều nhân cách”.
BPD là gì?
Rối loạn nhân cách ranh giới (Borderline Personality Disorder – BPD) thuộc nhóm rối loạn nhân cách trong DSM-5-TR: một kiểu mẫu bất ổn kéo dài về cảm xúc, quan hệ và hình ảnh bản thân, kèm tính bốc đồng, thường bắt đầu từ tuổi mới trưởng thành. Biểu hiện thường gặp gồm sợ bị bỏ rơi, cảm xúc thay đổi nhanh và mạnh, cảm giác trống rỗng và những cơn giận khó kiểm soát. Xem đầy đủ trong bài triệu chứng BPD.
Tiêu chí “rối loạn nhân dạng” của BPD dễ gây nhầm. Người mắc vẫn là một con người với dòng ký ức liên tục, chỉ là cảm nhận “mình là ai, mình muốn gì” dao động mạnh. Chủ đề này được phân tích trong bài rối loạn nhận thức bản dạng trong BPD.
Bạn thấy mình trong những dòng này? Bạn không cần tự gánh một mình. Gửi câu hỏi ẩn danh hoặc để lại thông tin để được kết nối với chuyên gia trị liệu phù hợp.
Rối loạn nhân dạng phân ly (DID) là gì?
Rối loạn nhân dạng phân ly (Dissociative Identity Disorder – DID) thuộc nhóm rối loạn phân ly, không phải rối loạn nhân cách. Theo DSM-5-TR, đặc điểm chính gồm:
- Hai hoặc nhiều trạng thái nhân cách riêng biệt, kèm thay đổi rõ rệt trong cảm nhận về bản thân và cảm giác làm chủ hành động, do người khác quan sát hoặc chính người đó kể lại.
- Khoảng trống trí nhớ lặp lại về sự kiện thường ngày, thông tin cá nhân quan trọng hoặc sang chấn, vượt quá mức quên thông thường.
- Triệu chứng gây đau khổ hoặc ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống, không thuộc thực hành văn hóa, tín ngưỡng được chấp nhận, không do chất hay bệnh cơ thể.
Theo Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ, DID thường gắn với sang chấn nặng, kéo dài từ thời thơ ấu, và có thể mất nhiều năm mới được nhận diện đúng.
Bảng so sánh BPD và rối loạn nhân dạng phân ly
| Tiêu chí | BPD | DID |
|---|---|---|
| Nhóm chẩn đoán | Rối loạn nhân cách | Rối loạn phân ly |
| Bản chất | Bất ổn lan tỏa về cảm xúc, quan hệ, hình ảnh bản thân | Nhân dạng phân mảnh thành hai hoặc nhiều trạng thái riêng biệt |
| Triệu chứng lõi | Sợ bị bỏ rơi, cảm xúc thay đổi nhanh, trống rỗng, giận dữ, bốc đồng | Chuyển đổi giữa các trạng thái nhân dạng, mất liên tục trong ý thức về bản thân |
| Phân ly | Thoáng qua khi căng thẳng nặng, giảm khi căng thẳng qua đi | Là triệu chứng trung tâm, kéo dài, lặp lại |
| Trí nhớ | Thường liên tục; nhớ những gì mình đã làm | Khoảng trống trí nhớ lặp lại, kể cả sự kiện thường ngày |
| Điều trị chính | Liệu pháp tâm lý có cấu trúc (DBT, MBT); thuốc không phải điều trị chính (NICE) | Liệu pháp tâm lý dài hạn theo giai đoạn, tập trung vào sang chấn (ISSTD) |
Điểm chồng lấp: phân ly và sang chấn
Phân ly thoáng qua trong BPD
Tiêu chí thứ 9 của BPD gồm triệu chứng phân ly nặng liên quan đến căng thẳng: cảm giác tách khỏi cơ thể, thấy xung quanh không thật, hoặc “tê liệt” cảm xúc khi áp lực dồn dập. Khác với DID, những trải nghiệm này thường ngắn, gắn với tác nhân gây căng thẳng và không tạo ra nhân dạng riêng biệt. Tìm hiểu thêm về phân ly trong BPD.
Vai trò của sang chấn
Sang chấn thời thơ ấu là yếu tố nguy cơ ở cả hai rối loạn. Với DID, sang chấn nặng từ nhỏ là yếu tố trung tâm. Với BPD, sang chấn là một trong nhiều yếu tố, bên cạnh khí chất nhạy cảm và môi trường phủ nhận cảm xúc; không phải ai mắc BPD cũng có tiền sử sang chấn. Xem thêm về sang chấn thời thơ ấu và BPD.
Hai rối loạn có thể cùng tồn tại
DSM-5-TR ghi nhận nhiều người mắc DID đồng thời có đặc điểm rối loạn nhân cách, đặc biệt là BPD. Điểm phân biệt: ở DID, sự thay đổi “phong cách nhân cách” đến từ khác biệt giữa các trạng thái nhân dạng; ở BPD, khó khăn điều hòa cảm xúc và quan hệ là bền vững, lan tỏa. Vì vậy, cần chuyên gia có kinh nghiệm đánh giá.
Vì sao phân biệt đúng lại quan trọng?
Chẩn đoán đúng quyết định hướng điều trị. BPD thường đáp ứng tốt với liệu pháp giúp điều hòa cảm xúc và cải thiện quan hệ như DBT. Với DID, hướng dẫn ISSTD đề xuất lộ trình theo giai đoạn:
- Xây dựng an toàn, ổn định và giảm triệu chứng.
- Xử lý ký ức sang chấn khi người bệnh đã đủ vững vàng.
- Hòa nhập nhân dạng và tái hòa nhập cuộc sống.
Với cả hai, thuốc chủ yếu dùng cho tình trạng đi kèm như trầm cảm, lo âu, và cần bác sĩ theo dõi.
Nếu bạn hay có khoảng “mất trí nhớ” không giải thích được, thường thấy bản thân hoặc thế giới không thật, hoặc cảm xúc dao động mạnh ảnh hưởng đến cuộc sống, hãy tìm chuyên gia sức khỏe tâm thần. Chỉ chuyên gia mới chẩn đoán và phân biệt được các rối loạn này. Bạn có thể kết nối với chuyên gia để được đánh giá phù hợp.
Trò chuyện với người được đào tạo có thể giúp bạn hiểu mình rõ hơn
Để lại vài dòng về tình trạng của bạn (có thể dùng biệt danh). Chúng tôi sẽ giới thiệu bạn tới chuyên gia hoặc đơn vị trị liệu đối tác phù hợp với nhu cầu và khu vực của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Có tồn tại “rối loạn đa nhân cách ranh giới” không?
Không. Đây là cách gọi nhầm, ghép từ “rối loạn nhân cách ranh giới” (BPD) và “rối loạn đa nhân cách” (tên cũ của rối loạn nhân dạng phân ly – DID). Trong DSM-5-TR, đây là hai rối loạn riêng biệt, thuộc hai nhóm khác nhau, với tiêu chí và hướng điều trị khác nhau.
Người mắc BPD có nhiều nhân cách không?
Không. Người mắc BPD có một nhân dạng duy nhất và thường nhớ liên tục những gì mình đã làm. Họ trải qua cảm nhận về bản thân không ổn định và cảm xúc thay đổi nhanh, đôi khi thấy mình “như hai người khác nhau”, nhưng đó không phải các trạng thái nhân dạng riêng biệt như DID.
BPD và DID có thể xảy ra cùng lúc không?
Có thể. Nhiều người mắc DID cũng có đặc điểm của BPD, một phần vì cả hai đều liên quan đến sang chấn và khó khăn điều hòa cảm xúc. Khi đó, việc đánh giá và lập kế hoạch điều trị cần chuyên gia có kinh nghiệm về cả rối loạn nhân cách lẫn rối loạn phân ly.
Cảm giác mọi thứ không thật có phải dấu hiệu của DID?
Không nhất thiết. Cảm giác xa lạ với bản thân hoặc thấy thế giới không thật có thể gặp khi căng thẳng cấp, lo âu, PTSD, BPD hay rối loạn giải thể nhân cách – tri giác sai thực tại. Chỉ chuyên gia sức khỏe tâm thần mới xác định được nguyên nhân qua đánh giá đầy đủ.
Tài liệu tham khảo
- American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR), 2022.
- American Psychiatric Association. What Are Dissociative Disorders?
- International Society for the Study of Trauma and Dissociation (ISSTD). Guidelines for Treating Dissociative Identity Disorder in Adults, Third Revision. Journal of Trauma & Dissociation, 2011.
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Borderline personality disorder: recognition and management (CG78).
- NHS. Borderline personality disorder.
Nội dung được biên dịch và tổng hợp từ tài liệu y khoa quốc tế, chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin, không thay thế chẩn đoán hay điều trị của chuyên gia sức khỏe tâm thần.
